РАЗГОВОРИ СО ВЕШТЕРКАТА

РАЗГОВОРИ СО ВЕШТЕРКАТА

Нема да спомнувам имиња, сите и онака знаат, а ако некого изоставам, ќе се налути (а познато е и тоа дека лутината на уметникот не е обична лутина, туку таков товар за
оној кон кого е насочена таа лутина, толкав товар што понекогаш го прави животот неподнослив и понатамошниот опстанок во уметничкиот свет речиси невозможен, сѐ
додека оној што ги изговорил зборовите кои ја предизвикале таа лутина не почне да се кае не само за изговорените зборови туку и затоа што воопшто се осмелил да се роди).

Главно, прифатив без многу размислување. Долго не бев во Црна Гора, а особено долго не бев во Бока Которска и затоа бев повеќе возбуден што повторно ќе обиколам некои
места и можеби ќе сретнам некои луѓе, отколку што бев возбуден околу самата изложба. Два дена пред свеченото отворање, се качив на возот Белград – Бар.. Не сакам авиони,
со нив патувам само доколку друго превозно средство не е достапно. Возот доцнеше, знаев дека ќе доцни, но и такво – речиси дваесетчасовно патување ми беше подносливо отколку еден час поминат во авион. Во Бар ме чекаа возач и Тошковиќ. Еве едно име што ќе го спомнам. И тој, како поранешен ученик, беше поканет. Повремено се гледавме и во Парис, но не бевме блиски. Не знам дали некој со него можеше да биде близок во конвенционална смисла на зборот. Додека одевме со автомобил кон Херцег Нови главно тој зборуваше. За тоа како ја пие својата урина и како ќе живее сто и дваесет години. Возачот не се вклучуваше, очигледно свесен дека е платен само за возење, а ни јас немав богзнае што да понудам на темите што ги отвораше Тошковиќ. 

Во текот на годините поминати во уметничкиот свет, сфатив дека единственото нешто помачно од отворање на самостојна изложба – е отворање на колективна. Иако не ми изгледаше така кога почнував, мислев дека е полесно да се сокриеш во мноштвото, дека срамот не е толку видлив ако се дели со другите, дека вниманието што се дели меѓу еднаквите придонесува за некаква рамнотежа и релаксација што целата работа ја извлекуваат од калта на нарцизмот, од мочуриштето на самобитноста. А бев така
далеку од вистината. Токму во таа концентрација на егото беше соголено сето она во уметноста што не го поднесував. Слојот завист го покриваше слојот незадоволство и така
еден врз друг се редеа и многу други слоеви од најприземните чувства и пориви градејќи топка од концентрични кругови на лажно соучесништво која се надувуваше и се закануваше секој миг да експлодира. А никогаш не експлодираше. Секогаш беше исто. Шепотења, озборувања, напнатост што расте, некој конечно ќе направи нешто, не-
кој конечно ќе каже нешто, еднаш веќе ќе излезе тој еден и на сите в лице ќе им го истури она што навистина го мисли, воздухот мирисаше на тоа, на можни извицi и јуначење. И ништо. Во еден момент луѓето почнуваат да се разотидуваат, изразите на лицата како да сугерираат досада. Сите си ги одиграле своите улоги во градењето атмосфера што најавува брза катастрофа, знаејќи дека тоа се само улоги за таа ноќ и дека очекувањата, како и секогаш, ќе бидат изневерени. Токму како кога гледаме филм и веќе на половина знаеме како ќе заврши, но сепак ѝ се препуштаме на идејата дека крајот можеби
сепак ќе биде поинаков. Уметниците се најголемите мајстори на суспензијата на неверувањето.

Изложбата во Херцег Нови во тоа не беше исклучок.

Таму беше министерот за култура на Црна Гора, човек со извонреден апетит, некои луѓе од политичкиот свет, смртно сериозни, можеби мислеа дека станува збор за некоја комеморација зашто сите беа во црни одела, плашливо гледаа кон изложените слики и генерално се однесуваа премногу скрушено, потоа и други луѓе од културата, книжев ници и новинари, историчари на уметност. Откако пригодните говори завршија, чашите почнаа да ѕвечкаат, а послужавниците грациозно затанцуваа низ просторот и застануваа во правилни интервали. Сепак, нешто навистина беше поинакво во однос на другите изложби. На лицата на уметниците можеше да се види дека се среќни што се таму. А тоа не е правило. Ги гледав, некои дури беа пренагласено еуфорични, а притоа знаев дека не пијат, дека го оставиле алкохолот пред многу години, тоа беа некои малку блентави, задоволни насмевки. И тогаш се сетив на што ме потсетува тоа. На прослава на некоја годишнина од матура. Колку и да се суетни, горделиви, зајадливи, огорчени, незадоволни или искомплексирани овие големи сликари биле секој друг ден на кое било друго место, таа вечер накратко се вратија во младоста кога тоа цвеќе на злото сѐ уште не беше посеано во нив.

Некој што би ја мерел јачината на звукот произведен за време на такви вечери сигурно би регистрирал дека точно на две третини од времето предвидено за траењето на тие пригоди доаѓа до некаков нагол пораст на количината бучава во просторот. Тоа е моментот кога мнозинството од оние што пијат веќе завршиле со својот трет пијалак, разговорите веќе ги надминале сите оние фази на куртоазни муабети, почнува да се откриваат старите нетрпеливости, некои викаат бидејќи сега отворено се караат, други викаат за да ги надгласат овие првите, оние што некако се трпат се обидуваат да бидат духовити, а и тоа подразбира надвикување и громогласна смеа, па и тоа придонесува за општото распојасување. Токму во еден таков момент, една кустоска од Бугарија со раздвоени заби која ја познавав уште од Белград, се обидуваше да ме убеди да преминам на вајарство; не, не сакаше да каже дека моите слики се лоши, напротив, таа ги обожаваше моите слики, особено Сатурналии, но беше убедена дека во скулптурата би го постигнал врвот, токму така рече, врвот. Потоа ме фати за рацете, сакаше тоа да биде природно и обично, како секојдневно да се држиме за раце, но не беше така; секако, беше непријатно и чудно, барем за мене кој не пиев ништо освен Кнез Милош, а бугарската кустоска испила сигурно литар шприцер и сега ме држеше за зглобовите, ги вртеше дланките и велеше еве, еве, јасно се гледа, ова се раце на вајар, и токму кога изгледаше дека бугарската кустоска својот увид ќе го сподели и со останатите присутни, дека ќе ме, и понатаму држејќи ме за раце, спроведе низ салата и ќе ги убедува луѓето дека Вид Латиновиќ е роден вајар, тогаш го кренав погледот од моите и нејзините раце, можеби за да се уверам дека никој не обрнува внимание на оваа луда сцена. Никој не обрнуваше внимание, всушност, за тоа кратко време додека ги набљудував случувањата околу нас, имаше доста побизарни призори од овој во кој учествував јас: Тошковиќ пикаше храна во џебовите, еден сликар лижеше уво на млада новинарка, друг сликар темелно се чешаше меѓу нозете... Помеѓу двајца политички функционери кои заговорнички нешто мрмореа, речиси без да ги поместуваат усните, помина една силуета. Само трепет, се појави како некаква грешка
во кореографијата, аномалија на композицијата, пукнатина во системот, висока женска фигура со пуштена коса. Тоа беше таа. Корина Чаѓеновиќ. Ги оттурнав рацете на бугарската кустоска која остана да вика по мене како Џакомети! Неа ја немаше никаде. Избезумен направив неколку кругови низ салата, во очај на крајот ги обиколив и своите платна не би ли ја затекнал таму, но Корина ја немаше. Можеби навистина стануваше збор самоза привремен дефект во ткивото на стварноста, можеби не беше ништо повеќе од тоа, размислував излегувајќи надвор. Немав намера да се враќам. Децибелите ја беа преминале подносливата граница, вечерта се приближуваше кон својот, како што би рекла бугарската кустоска – врв, а потоа и разочарувачки крај, и во тоа повеќе не сакав да учествувам.

Ја затекнав пред галеријата. Стоеше и пушеше, свртена со грб кон влезот. Иако ја видов само одзади, знаевдека е таа. Можев да си заминам. Немаше да ме види. Ќе
се вратев во Белград, можеби никогаш повеќе немаше да се сретнеме. Не знаев дека пушиш, реков. Се сврте. Почнав кога ми умре мажот од рак на белите дробови, рече. Не сме се виделе од Парис, поминале повеќе од дваесет и пет години. Би сакал да можам да кажам дека беше како да сме се виделе претходниот ден, дека продолживме токму таму каде што застанавме, но не беше така. Пред мене стоеше друга Корина, тоа беше нова личност за мене и верувам дека дури и за неа Корина од Париз понекогаш беше далечна
и туѓа. Што правиш овде воопшто, прашав. Јас живеам овде, рече. Се спуштивме од галеријата по улицата сѐ до морето и потоа продолживме да шетаме цела ноќ. За
момент, кога тргнавме, помислив еве нѐ, повторно шетаме како некогаш во Париз, но потоа ја погледнав и повторно сфатив дека ништо не е исто. Но тоа не значеше ништо лошо. Беше подобро, всушност, сфаќав додека одевме, сега сѐ беше подобро, додека Корина ми раскажуваше за Аргентина, а потоа и за сѐ друго што следувало, болеста и смртта и годините и годините; и јас раскажував за Земна, манастирот и сликите и годините и годините, да, беше подобро отколку во Париз, сѐ таа ноќ беше како што треба.

Превод од српски јазик: 

Сашо Огненовски

(Извадок од романот „Разговори со вештерката“ во издание на Суматра, Белград, 2025)